Leikritið Mömmó, eða Motherplay eins og það heitir á frummálinu, er nýlegt verk úr ranni bandaríska leikskáldsins Paulu Vogel, sem þekktust er sennilega hér á landi fyrir verkið Ökutímar, sem sett var upp árið 2009. Mömmó er sjálfsævisögulegt verk höfundar, og fjallar um hvernig það var að alast upp með bitri, einstæðri móður á sjöunda áratug síðustu aldar í skugga fátæktar. Það flækir svo líf litlu fjölskyldunnar, sem samanstendur af Mörtu (sem er byggð á Paulu sjálfri), bróður hennar Carli og mömmu litlu, þegar Carl kemur út úr skápnum, átján ára gamall.

Bandaríkin í brennidepli

Þegar gengið er í salinn sjást bandarísku áhrifin strax. Það er McDonalds-bogi hálfþakinn rusli, það er wonderbread og alls kyns neyslumenningarafurðir sem við tengjum við BNA. Á sviðinu er Marta, hún er masc-klædd kona á fertugsaldri og hún byrjar á að segja okkur að bróðir hennar sé dáinn. Svo er stokkið aftur í tímann, við kynnumst fjölskyldunni fyrst þegar mamman er 37 ára, bróðirinn Carl 14 ára og Marta litla 12 ára. Þau flytja inn í kakkalakkahlaðna húsvarðaríbúð í Washinton DC, mamman drekkur illa, bróðirinn er augljósasta samkynhneigða manneskja sem stigið hefur á svið, og Marta er illa gerður hlutur, olnbogabarn móður sinnar.

Verkið fer svo í gegn um líf þessara þremenninga, frá fátækt, drykkju, skólagöngu, almennu veseni, hinseginleika og útskúfun, alveg fram að dauða Carls úr AIDS á níunda áratugnum, komu Mörtu út úr skápnum og vistunar mömmu gömlu á elliheimili.

Það vekur upp spurningar hjá mér hvers vegna við erum að setja á svið svona rammbandarískt verk sem er svo bundið í síðustu öld. Ekki það að engin þeirra eigi rétt á sér en þetta er svo rosalega vandlega staðsett í Washinton DC, með götuheitum og staðháttum og öllu saman að það hálfa væri eiginlega nóg. Þá er þetta einnig verk sem ég myndi stinga upp á að hefði ekki þurft að sviðsetja heldur hefði höfundur frekar átt að skrifa um þessar tilfinningar og upplifanir á eigin uppeldi í dagbókina sína og fara kannski með það til sálfræðings, ekki á svið, því þó ég sjái margt áhugavert og merkilegt í þessari sögu er henni þunnt smurt á illa byggðan ramma svo eftir stendur lítið.

Klisjur koma saman

Ekkert í verkinu er á nokkurn hátt nýtt, ekki einu sinni leikurinn, en þar ber Sigrún Edda af í sínu klisjukennda hlutverki aðþrengdrar eiginkonu af boomer kynslóð sem langaði aldrei í börn en varð að eignast þau, og Marta skilar sínu vel sem áhyggjufull lesbía sem þarf að sjá um alla í kring um sig þvert á vilja sinn. En hann Carl okkar flækir málin aðeins. Hann er leikinn af Hákoni Jóhannessyni, sem er gott og blessað, en strax frá því að hann gekk fyrst á svið velti ég því fyrir mér af hverju karakterinn væri svona ógeðslega pirrandi. Og ég spurði mig, eru þetta leikstjórnarákvarðanir og leiðbeiningarnar sem Hákon fékk að leika sjúklega pirrandi hinsegin besserwisser, eða er það skrifað í leikritið sjálft? Hvaðan kom þetta? Og af hverju er hann svona óþolandi? Í hléinu gerðist ég svo djörf að gúggla verkið og fékk þá svarið sem mig vanhagaði um. Carl er í upphaflegu uppsetningunni frá 2024 leikin af bandaríska leikaranum Jim Parsons. Og þá small allt. Því Hákon er ekki að leika Carl, hann er að leika Jim Parsons að leika Carl. Nú veit ég ekki hversu vel fólk þekkir til leikarans en hann er þekktastur fyrir að glæða Sheldon Cooper lífi í sjónvarpsþáttunum The Big Bang Theory, þar sem hann er einmitt óþolandi besserwisser. Parsons sjálfur er svo samkynhneigður maður og stoltur af því, og ég get vel ímyndað mér að hann í þessu hlutverki hafi verið áhrifamikið og áhugavert, en það að láta Hákon leika Carl á þennan hátt gerir það að verkum að úr verður skrípamynd af hinsegin manni sem jaðrar við að vera móðgandi og þá sérstaklega í höndum leikara sem ekki er hinsegin. Nú átta ég mig á því að leikstjórinn er hinsegin en ég veit ekki alveg hvort það hjálpar eitthvað.

Hvað er gott?

Leikurinn er góður. Ef Hákoni var sagt að leika Jim að leika Carl að þá gerði hann það rosalega vel, það vill bara svo til að mér finnst það ekki sérlega góð ákvörðun, en vel er það gert. Sigrún Edda er veisla á að horfa, saga hennar sem konu sem er þvinguð í hlutverk sem hentar henni ekki er auðvitað í grunnin mikilvæg saga að segja, en það hefði kannski þurft að segja hana betur. Þá vorum við samferðakona mín í leikhúsið sammála um að þetta verk hentaði betur sem bók eða bíómynd. Þá væri hægt að kafa dýpra í innra líf Mörtu sem fær þarna úr litlu að moða, skiptingarnar gætu verið skýrari og ekki jafn skyndilegar og þráðurinn héldist beinni. Sjálfsævisöguleg skáldsaga eða kvikmynd hefði nefnilega getað gert því skil sem erfitt er á sviði í sögu sem þessari. Sviðsetningin var þess utan ruglandi og óreiðukennd og hvað í fjáranum var þessi kanína að gera þarna? Hvað á hún að þýða? Er þetta tilvitnun í Lísu í Undralandi eða Jefferson Airplane dæmi eða er MeiMei hennar Laufeyjar farin að læða sér inn í verk í Borgarleikhúsinu?

Búningarnir voru í höndum Guðnýjar Hrundar Sigurðardóttur og voru mjög flottir, sem og kakkalakkadansarnir, og leikgervi Guðbjargar Ívarsdóttur og Tinnu Ingimarsdóttur, ekkert er út á ljósahönnun Pálma Jónssonar að setja og tónlist og hljóðheimur Þorbjörns Steingrímssonar var glæsilegur. Glory hole fannst mér aðeins ofaukið, við náðum alveg pointinu, takk. Aðal spurningin sem verkið skilur eftir er hvers vegna það var valið til uppsetningar en ekki eitthvað annað? Hvers vegna er hinsegin leikari ekki ráðinn í hinsegin hlutverk þegar það tekst á við eitthvað jafn djúpt og sársaukafullt og HIV og AIDS faraldurinn og áhrifin á hinsegin menn og fjölskyldur þeirra? Af hverju skoðum við ekki útskúfun hinsegin fólks á Íslandi í samtímanum frekar en að staðsetja slíka hluti í Bandaríkjum fortíðarinnar og láta svo eins og þetta sé vandamál sem við kljáumst ekki við hér? Af hverju?